جمعه ۲۸ مهر ۱۳۹۶ ساعت ۱۷:۳۶

خبرهای متنی

ایران

عکسهای خبری

Developed by JoomVision.com

سوسن های چلچراغ در تیلا کنار عباس آباد

زمینی ؛ وبگاه تازه‌های دانش زیست بوم زمین زمینی ؛ وبگاه تازه‌های دانش زیست بوم زمین

پرندگان مهاجر در تالاب گمیشان

زمینی ؛ وبگاه تازه‌های دانش زیست بوم زمین زمینی ؛ وبگاه تازه‌های دانش زیست بوم زمین

آخرین بازمانده درنا در ایران

زمینی ؛ وبگاه تازه‌های دانش زیست بوم زمین زمینی ؛ وبگاه تازه‌های دانش زیست بوم زمین

رودخانه ایی به شفافیت کریستال

زمینی ؛ وبگاه تازه‌های دانش زیست بوم زمین زمینی ؛ وبگاه تازه‌های دانش زیست بوم زمین

عکس های دیدنی از قوهای فریدونکنار

زمینی ؛ وبگاه تازه‌های دانش زیست بوم زمین زمینی ؛ وبگاه تازه‌های دانش زیست بوم زمین

سوسک طلائی

زمینی ؛ وبگاه تازه‌های دانش زیست بوم زمین زمینی ؛ وبگاه تازه‌های دانش زیست بوم زمین

درخت رنگین کمان

زمینی ؛ وبگاه تازه‌های دانش زیست بوم زمین زمینی ؛ وبگاه تازه‌های دانش زیست بوم زمین

کهنسال ترین گیاهان زمین

زمینی ؛ وبگاه تازه‌های دانش زیست بوم زمین زمینی ؛ وبگاه تازه‌های دانش زیست بوم زمین

کشنده ترین مار جهان

زمینی ؛ وبگاه تازه‌های دانش زیست بوم زمین زمینی ؛ وبگاه تازه‌های دانش زیست بوم زمین
قاتلان رودخانه - راه حل غلطی به نام سد | چاپ |
جهانی - آب
سه شنبه ۱۵ دی ۱۳۹۴ ساعت ۱۱:۲۵

قاتلانِ رودخانه: راهِ حل‌ِ غلطی به نام سدهای بزرگ

آیا احداث سدهای عظیمِ مولد نیروی برق‌آبی، آن‌طور که طرف‌داران آن‌ها مدعی هستند، روش خوبی برایِ تولید انرژی پاک، ارزان و تجدیدپذیر است؟ خوان پابلو اورگو، که یک فعال زیست محیطی شیلیایی است در این مقاله نشان می‌دهد که پاکی، ارزانی و تجدیدپذیری نیروی برق‌آبی یک افسانه است. این مقاله ترجمه‌ی یکی از فصل‌های کتاب «انرژی: توسعه‌ی بیش از حد و توهمِ رشد بی‌انتها»۱ است.

مترجم: روزبه فیض

 

سد قاتل رودخانه‌ها

 

انسان‌های معاصر، دوباره و دوباره برای به کار گرفتن جدیدترین کشف، اختراع یا فن‌آوری شتاب می‌کنند و آن‌را چنان در آغوش می‌گیرند که انگار قرار است مشکلات انسان در حوزه‌ای معین را حل کند. ما این کار را با کوته‌نظری خیره‌کننده و افزاینده‌ای انجام داده‌ایم؛ و حتی در انتظارِ منافعِ بادآورده‌ی اقتصادی ناشی از به کارگیری فن‌آوری‌های جدید، مشتاقانه به سوی‌شان رفته‌ایم. در بسیاری از موارد، تأثیرات ثانویه، هم‌افزاینده۲ و تجمیعی اتخاذ جدیدترین فن‌چاره‌ها۳ بسیار ویران‌گر بوده است.

موتورهای درون‌سوز بنزینی، شکافت هسته‌ای، د.د.ت، کلروفلوئوروکربن‌‌ها، آزبست۴ و… بخشی از فهرستی طولانی از «معجزه‌هایِ تکنولوژیک» هستند که عواقب ناخواسته‌ای به همراه داشتند. تأثیرات نامطلوب استفاده‌ی بی‌پروایانه‌ی این تکنولوژی‌ها مستقیماً به نبود حکمت و دوراندیشی هنگام تصمیم‌گیری‌ برای توسعه و به کارگیری آن‌ها باز می‌گردد. آن‌چه مورد نیاز است روی‌کردی کل‌نگرانه و سیستمیک است که بتواند ابعاد زمانی-مکانی-اکولوژیک توسعه‌ی فن‌آورانه را در نظر بگیرد.

نابود کردن رودخانه‌های وحشی توسط سدهای بزرگ به منظور تولید الکتریسیته، نمونه‌ای بارز از این دست «راه حل‌های اشتباه» برای رفع «نیاز»۵ انسان به انرژی است. مدرنیّت، بی‌دلیل این نیاز را بزرگ کرده است. با توجه به این‌که تولید برق معمولاً تأثیرات زیست‌محیطی بسیار مخربی به همراه دارد، استفاده‌ی زیاد و بی‌فکرانه‌ی آن در جوامع مدرن بسیار جالب‌ توجه است. در این نقطه از تاریخ انسان، توانایی ما در ندیدن موضوعاتی که اهمیت بنیادین‌شان از جنس «مرگ یا زندگی» است، به یکی از خصوصیت‌های بارز ما تبدیل شده است.

سدهای برق‌آبی بزرگ به سدهایی گفته می‌شود که ارتفاع پایه تا تاج آن‌ها معمولاً بیشتر از ۱۵ متر (۴۹ فوت) است. این سدها فن‌آوریِ جدیدی محسوب می‌شوند که شکل‌گیری‌شان وابسته به توسعه‌ی سیمان‌هایِ فلزی مدرن۶ است که تاریخِ آن به ساخت سد هووِر۷ بر فراز رود کولورادو در ۱۹۳۱ باز می‌گردد. از آن موقع تاکنون، تعداد سدهای بزرگ در سراسر جهان به بیش از ۴۵ هزار عدد افزایش یافته است که بزرگ‌ترین آن‌ها حدود ۳۰۰ متر (نزدیک به ۱۰۰۰ فوت) ارتفاع دارد.۸ احداث سدها، جابه‌جایی‌های میان‌آبریزی۹ و برداشت آب برای آبیاری، حدود ۶۰ درصد رودخانه‌های جهان را پاره ‌پاره۱۰ کرده‌ است.۱۱ هشتاد سال، در قیاس با تحولات زمین‌شناسی یا حتی تاریخ انسان بازه‌ی زمانی بسیار کوتاهی است، به خصوص اگر سعی کنیم که وضعیت فایده-زیان این مگاتکنولوژی بحث‌برانگیز را روشن‌ سازیم.

اولین سدهایِ عظیمِ برق‌آبی با شعارِ تأمینِ الکتریسیته‌ی تمیز، وافر، تجدیدپذیر و ارزان احداث شدند. شواهدِ بسیاری وجود دارد که ایدئولوژیک بودنِ بیشتر این پیش‌فرض‌ها را نشان می‌دهند. این ادعاها توسطِ کسب و کارهای بسیار سودآوری که پیرامونِ سدهایِ عظیم شکل گرفته‌اند تحریف می‌شوند و جانب‌دارانه۱۲ هستند. کسب و کارهایی که در سراسرِ چرخه‌ی حیاتِ سدها شاملِ طراحی، تأمینِ مالی، ارزیابیِ زیست‌محیطی و احداث (توسطِ سازمان‌دهیِ کارکنان، موادِ اولیه و ماشین‌آلات) حضور دارند.

سدهایِ عظیم قاتلِ رودخانه‌ها هستند. این موضوع ثابت شده که ایجادِ تغییراتِ بنیادی در حوزه‌هایِ آب‌ریز۱۳ و اکوسیستم‌هایِ رودزاد۱۴ که بخشی اساسی از سیستم‌هایِ چرخه‌ای زمین هستند و تبدیلِ آن‌ها به مصنوعاتِ هیدرولیکی، کاری بسیار پر هزینه است. سدهایِ بزرگ، پویاییِ طبیعیِ رودخانه‌ها در مقیاس‌هایِ محلی تا قاره‌ای را تقلیل می‌دهند و آن‌را همگن و فقیر می‌کنند؛ فرایندی که عواقبِ نامطلوبی بر تنوعِ زیستی۱۵ در سطحِ جهان گذاشته است.۱۶ سدها اغلبِ متغیرهایِ مهمِ زیستی و فیزیکی-شیمیایی رودخانه‌ها را تغییر می‌دهند (متغیرهایی نظیرِ جریان آب و رسوبات، دما، میزانِ اکسیژنِ محلول) که تأثیرِ آن تخریبِ زنجیره‌ی غذایی در بالادست۱۷ و پایین‌دست۱۸ است. دستکاریِ دوره‌ای یک رودخانه به دلیلِ کارِ نیروگاهِ برق‌آبی منجر به نوساناتِ جریانِ آب از قطعِ کامل تا باز کردنِ کاملِ دریچه‌ی سد می‌شود. این موضوع، در کنارِ سایرِ عوارضِ نامطلوب، به حذفِ چرخه‌های طبیعیِ فصلیِ رودخانه منجر می‌شود و حتی می‌تواند به شکلی برگشت‌ناپذیر ساختارِ فیزیکیِ مسیرِ رودخانه را تغییر دهد.

توسعه‌‌گران۱۹ به صورتِ ویژه‌ای نسبت به نقشِ کلیدیِ اکوسیستم‌هایِ ساحلیِ رودخانه۲۰ و تالاب‌ها در حفظِ سلامتیِ رودخانه‌ها و حوزه‌هایِ آبریزِ آن‌ها از لحاظِ آب‌زمین‌شناسیک۲۱ نابینا بوده‌اند. رودخانه‌ها یک کلیتِ همبسته هستند؛ از ابتدا تا انتهایشان. در واقع، رودخانه‌ها و حوزه‌هایِ آبریزی که آن‌ها را تغذیه می‌کنند را باید به صورتِ چند بُعدی فهمید و نه با نگرشی خطی و تک‌بعدی به مثابه «کمربندی از جنسِ آب که مهندسان باید بیشترین انرژیِ جنبشی را از آن استخراج کنند.»

تأثیراتِ نامطلوبِ سدهایِ بزرگ نیز چندبعدی هستند و به شکلی پیچیده شبکه‌ی زیستیِ یک حوزه‌ی آبریز را تخریب می‌کنند. جذبِ رسوبات در مخزنِ سد یکی از این عواقبِ نامطلوب است که کمتر در نظر گرفته می‌شود. رسوبات، چه آلی مانندِ انواعِ موادِ مغذی۲۲ و چه معدنی، نقشی مهم در زنجیره‌ی غذایی بازی می‌کنند. موادِ مغذی، همان‌طور که از نامشان پیداست، انواعِ موجوداتِ زنده را تغذیه می‌کنند. موادِ معدنی نیز برایِ برخی میکروب‌ها مانند دیاتوم‌ها۲۳، که پایه‌ی شبکه‌ی زیستیِ آبزی را تشکیل می‌دهند، ضروری هستند. دیاتوم‌ها برایِ ساختِ استخوان‌بندیِ بیرونیِ خود۲۴ به سیلیکایی۲۵ که توسطِ رسوباتِ رودخانه آورده می‌شود احتیاج دارند.

در کشورِ من، شیلی، آب‌زیست‌شناسان۲۶ اکوسیستمِ ساحلیِ پاتاگونیا را به عنوانِ پای‌رود۲۷ تعریف کرده‌اند. این اصطلاح معمولاً برایِ رودخانه‌ها به کار برده می‌شود و نه اقیانوس‌ها. دانشمندان به این نتیجه رسیده‌اند که رودخانه‌ها مهم‌ترین پایه‌هایِ اکولوژیکِ این اکوسیستم‌هایِ ساحلی هستند؛ آن‌ها هر دو نوع رسوب را تأمین می‌کنند که توضیح دهنده‌ی علتِ باروریِ اغلبِ مناطقِ دریاییِ نزدیکِ ساحل۲۸ است. باروریِ این منطقه‌ها چندین برابر از باروریِ مناطقِ درونِ دریا بیشتر است. به همین دلیل است که ماهی‌هایِ دریازی برایِ تولیدِ مثل به ساحل نزدیک می‌شوند. بنابراین، ضعیف کردنِ اکوسیستمِ رودزاد به معنایِ تضعیفِ اکوسیستم‌هایِ ساحلی و حتی اقیانوسی است. کُشتنِ یک رودخانه می‌تواند به گرسنگیِ نهنگ‌هایی که صدها کیلومتر دورتر زندگی می‌کنند بیانجامد.

یکی دیگر از آگاهی‌هایی که اخیراً نسبت به عوارضِ سدهایِ بزرگ کسب کرده‌ایم انتشارِ گازهایِ گل‌خانه‌ای از آن‌هاست. سدهایِ بزرگ، به ویژه آن‌ها که در مناطقِ حارّه واقع هستند گازهایِ گل‌خانه‌ای تولید می‌کنند. تحقیقاتِ دانشمندانِ برزیلی در موسسه‌ی تحقیقاتِ فضایی۲۹ نشان می‌دهد که بزرگ‌ترین سدهایِ جهان سالانه حدودِ ۱۰۴ میلیون تن متان در جو منتشر می‌کنند که حدودِ ۱۵ درصدِ کلِ تولیدِ گازهایِ گل‌خانه‌ایِ انسان‌زاد۳۰ در جهان است. این نتیجه‌ای منطقی است. به خاطرِ پوسیدگیِ موادِ آلی در محیطِ فاقدِ هوا، همه‌ی مخازنِ طبیعی یا مصنوعیِ آب، متان تولید می‌کنند. متان از لحاظِ تأثیرِ گل‌خانه‌ای ۲۵ بار نیرومندتر از گازکربنیک است. سدها، خاک‌ها و همه‌ی انواعِ گونه‌هایِ حیاتی که در آن زندگی می‌کنند را زیرِ آب می‌برند. انتشارِ گازِ متان در سراسرِ عمرِ سد ادامه دارد، چرا که رودخانه‌ای که سد رویِ آن احداث شده موادِ آلی جدید با خود آورده و در مخزنِ سد می‌ریزد. پدیده‌ی دیگری که تأثیرِ این فرایند را دوچندان می‌کند این است که سد با نابود کردنِ موجوداتِ دارایِ سبزینه، گیاهان و فیتوپلانگتون‌‌ها، تواناییِ ذخیره‌‌سازیِ کربن در منطقه را کاهش می‌دهد. در نتیجه یک سد به شکلی مضاعف به تغییرِ اقلیم کمک می‌کند. حضورِ بیش از ۴۵ هزار سدِ بزرگ در سراسرِ جهان، تأثیرِ آن‌ها در تغییرِ اقلیم را به یک معضلِ عظیم تبدیل کرده است.

سدهایِ بزرگ منجر به تغییرِ آب و هوای حوزه‌ی آبریزِ رودخانه نیز می‌شوند. آبِ ذخیره شده در مخزنِ سد روزها حرارت جذب می‌کند و شب‌ها دفع؛ فرایندی که رژیمِ دما و الگوهایِ باد را تغییر می‌دهد. علاوه بر این، مخزنِ سدها دستگاه‌هایِ تبخیرِ بزرگی هستند که نرخِ ایجادِ رطوبت را افزایش می‌دهند که تأثیرِ آن بر گیاهان و جانوران۳۱ غیرِ قابلِ پیش‌بینی است. وزنِ آبِ موجود در مخزنِ سد که به طورِ ناگهانی در دره جمع شده است می‌تواند پوسته‌ی زمین را دچار لرزش کند؛ پدیده‌ای که به آن «لرزه‌پذیریِ ناشی از مخزن»۳۲ می‌گویند. این تأثیرات، همچون سایرِ عوارضِ نامطلوبِ سدهایِ بزرگ، موضوعاتی مطالعه و شناخته شده هستند و ادعاهایِ طرف‌دارانِ احداثِ سدهایِ بزرگ مبنی بر تجدیدپذیر، تمیز و ارزان بودنِ نیرویِ برق‌آبی را به چالش می‌کشند.

عواقبِ نامطلوبِ اجتماعیِ سدهایِ بزرگ نیز به اندازه‌ی عوارضِ زیست محیطیِ چندوجهیِ آن‌ها بزرگ است و امری بدیهی را یادآوری می‌کنند: پدیده‌هایِ اجتماعی و اکولوژیکی کاملاً در هم تنیده هستند. یکی از تکان‌دهنده‌ترین نتایجِ تحقیق رویِ سدهایِ بزرگ، درکِ عدمِ قطعیتی است که نسبت به عوارضِ جانبیِ احداثِ سد برایِ اجتماع‌هایِ انسانی وجود دارد. به تخمینِ مطالعاتِ علمی، بینِ ۴۰ تا ۸۰ میلیون‌ نفر به خاطرِ احداثِ سدهای بزرگ جا به جا شده‌اند؛ در بسیاری از موارد جا به جایی آن‌ها با اعمالِ زور انجام شده است.۳۳ چین و هند، دو کشوری هستند که بیشترین تعدادِ جا به جایی به خاطرِ احداثِ سدهایِ بزرگ در آن‌ها رخ داده است، اما متأسفانه این کشورها، اطلاعاتِ رسمیِ کافی در این زمینه را در اختیارِ محققان قرار نمی‌دهند. ترفندِ دیگری که معمولاً برایِ پنهان کردنِ عوارضِ نامطلوبِ اجتماعیِ سدها به کار گرفته می‌شود، کوچک‌تر نشان دادنِ حوزه‌ی تأثیرِ سدها به صورتِ ساختگی و رویِ کاغذ است. این رویه کاملاً عکسِ مطالعه‌ی سیستمی است که در آن توصیه می‌شود مرزهایِ سیستمِ موردِ مطالعه تا حدِ امکان گسترش یابند. در بسیاری از موارد، «ارزیابیِ تأثیراتِ محیطی»۳۴ توسطِ طرف‌دارانِ ساختِ سدهایِ بزرگ اجرا می‌شود، به شکلی که تأثیراتی محدود در ناحیه‌ی پیرامونِ مخزن در نظر گرفته می‌شوند. تأثیراتِ هم‌فزاینده یا تجمیعی در بالادست یا پایین‌دست و همچنین تمامیتِ کلی۳۵ حوزه‌ی آبریز از لحاظِ آب‌شناسیک۳۶ نادیده گرفته می‌شوند.

سدهایِ بزرگ، پویاییِ طبیعیِ رودخانه‌ها در مقیاس‌هایِ محلی تا قاره‌ای را تقلیل می‌دهند و آن‌را همگن و فقیر می‌کنند؛ فرایندی که عواقبِ نامطلوبی بر تنوعِ زیستی در سطحِ جهان گذاشته است.

چند سال پیش، من گروهی از معترضانِ ساختِ سدهایِ بزرگ را همراهی می‌کردم. آن‌ها از سراسرِ جهان آمده بودند و در مدرسه‌ای کوچک واقع در روستایی در گوآتمالا جمع شده بودند. سه روزِ تمام تصاویرِ ۳۷۸ کودک، زن و مردی که توسطِ ارتش کشته شده بودند تا راه برایِ احداثِ سدِ چی‌شوی۳۷ باز شود به ما خیره شده بودند. بودجه‌ی احداثِ این سد توسطِ بانکِ جهانی۳۸ و بانکِ توسعه‌ی بین‌‌ال‌آمریکایی‌۳۹‌ و دولتِ ایتالیا تأمین شده بود.

از زمانِ ساختِ دو سدِ برق‌آبیِ بزرگ رویِ رودخانه‌‌یِ بیوبیو۴۰ واقع در کشورِ شیلی در اواخرِ دهه‌ی ۱۹۹۰، این منطقه‌ی قربانی‌شده به فقیرترین جایِ شیلی تبدیل شده است. بالاترین نرخِ خودکشی در این منطقه قرار دارد؛ سه برابرِ نرخِ میانگین در کشور. در بیوبیوی عُلیا۴۱ که در جنوبِ منطقه‌ی مرکزی قرار دارد، زیرِ سایه‌ی شومِ این دو سد که ۱۱۳ و ۱۵۵ متر ارتفاع دارند، شهروندان باید قبضِ برقِ خود را با بهایی که در شمارِ گران‌ترین‌ها در شیلی است پرداخت کنند. این در حالی است که در سانتیاگو، پایتخت، برق ارزان‌تر از هر جایِ دیگری در کشور است؛ مشوقی برایِ بزرگ‌تر شدنِ شهری که تا امروز هم رشدی بی‌رویه داشته است.

علی‌رغمِ تأثیراتِ ثبت شده‌ی اکولوژیک و اجتماعیِ پروژه‌های بزرگِ آبی۴۲، طرف‌دارانِ سدسازی هنوز می‌توانند گوش‌هایی شنوا در میانِ مقاماتِ دولتی پیدا کنند. یکی از شاخص‌ترین مثال‌هایِ اخیر، سد سه‌دره یا سه‌دهانه۴۳ در کشورِ چین است که رویِ رودِ یانگ‌تسه۴۴ ساخته شده است. دریاچه‌ی مهیبِ این سد ۶۶۰ کیلومتر طول دارد، ۲۵۸ هزار جَریب۴۵ را به زیرِ آب برده، یک میلیون و سیصد هزار نفر را جا به جا کرده و بیش از ده میلیون نفرِ دیگر را تحتِ تأثیر قرار داده است. فعالان و مردمانِ محلی در حالِ حاضر در برابرِ ساختِ پروژه‌هایِ ویران‌گرِ مشابهی نظیرِ سد بِلو مونته۴۶ در آمازونِ برزیل و طرحِ توسعه‌ی هیدروآیسن۴۷ در پاتاگونیایِ شیلی مقاومت می‌کنند، منطقه‌ای که در شمارِ معدود مناطقِ حیاتِ وحش در جهان محسوب می‌شود.

مقاومت در برابرِ این طرحِ ویران‌گر شدید است. در سالِ ۲۰۰۵، یک ائتلافِ شیلیایی به نامِ شورایِ دفاعی پاتاگونیا، کمپینی به نامِ پاتاگونیا بدونِ سد۴۸ به راه انداخت. امروز، هزاران پاسدارِ محیطِ زیست و ۶۹ سازمان از کشورهایِ مختلف در تلاش برای متوقف کردنِ سدسازی رویِ رودخانه‌هایِ بیکر۴۹ و پاسکوآ۵۰ واقع در قلبِ پاتاگونیا هستند. همین‌طور آن‌ها با احداثِ خطِ انتقالِ برق به طولِ تقریبیِ ۱۲۰۰ مایل (۱۹۰۰ کیلومتر) که در نوعِ خود طولانی‌ترین در جهان است و در رابطه با پروژه‌ی سدها احداث می‌شود مخالفت می‌کنند.

تحقیقاتِ دانشمندانِ برزیلی نشان می‌دهد که بزرگ‌ترین سدهایِ جهان سالانه حدودِ ۱۰۴ میلیون تن متان در جو منتشر می‌کنند که حدودِ ۱۵ درصدِ کلِ تولیدِ گازهایِ گل‌خانه‌ایِ انسان‌زاد در جهان است.

پروژه‌هایِ سدسازی در پاتاگونیا موردِ حمایتِ اِنِل۵۱، غولِ انرژیِ ایتالیایی است. ۳۲ ٪ سهامِ این شرکت متعلق به دولتِ ایتالیاست که عملاً این دولت را در مقامِ تصمیم‌گیری قرار می‌دهد. کمپینِ ضدِ سدسازی همین حالا هم از طریقِ سازمان‌دهی‌هایِ مختلف و اقامه‌ی دعواهایِ حقوقی این پروژه‌ها را به تعویق انداخته است. تلاشِ ائتلافِ ضدِ سدسازی در آموزشِ عمومیِ مردم بسیار موفقیت‌آمیز بوده و ارزش‌هایِ اکولوژیک و فرهنگیِ پاتاگونیا را برایِ مردمِ شیلی و جهان عیان کرده است. تقریباً ۸۰ ٪ مردمِ شیلی مخالفِ این پروژه هستند و چندین سازمانِ ایتالیایی در چارچوبِ کمپینی به همین نام در ایتالیا۵۲ در مقابلِ اِنِل و اهدافِ آن در پاتاگونیا ایستاده‌اند.

در حالِ حاضر، اتحادِ بی‌سابقه‌ی شهروندانِ شیلیایی بی‌معنا بودنِ پروژه‌هایِ عظیمِ سدسازی را از منظرِ سیاستِ انرژی۵۳ روشن می‌کند. یک پیشنهادِ جامعِ فنی که برایِ احداثِ شبکه‌ی توزیعِ برقِ جدید و سیاست‌هایِ مرتبط به آن تهیه شده، نشان می‌دهد که پروژه‌ی هیدروآیسن نه تنها زاید و غیرِضروری است بلکه بدترین گامی است که کشورِ شیلی می‌تواند در راستایِ توسعه‌ی انرژیِ خود بردارد. شیلی در حالِ حاضر با کمبودِ برق مواجه نیست و از لحاظاِ جغرافیایی وضعیتی پربرکت و منحصر به فرد دارد که به او اجازه می‌دهد از انواعِ منابعِ تجدیدپذیر نظیرِ انرژیِ خورشیدی، بادی، زمین‌گرمایی۵۴، اقیانوسی۵۵، زیست‌توده‌ای۵۶ و همین‌طور برق‌آبی در مقیاسِ کوچک۵۷ و خارج از مسیرِ رودخانه‌ها۵۸ بهره جوید.

این درست است که سدهایِ بزرگِ جهان مقدارِ زیادی برق تولید می‌کنند. در سالِ ۲۰۰۸، ۱۶ ٪ الکتریسیته‌ی جهان توسطِ نیرویِ برق‌آبی و توسطِ سدهایی واقع در ۱۵۰ کشورِ جهان تولید شد.۵۹ نیرویِ برق‌آبی در ۲۴ کشورِ جهان بیش از ۹۰ ٪ الکتریسته‌ی موردِ نیاز را تأمین می‌کند؛ این در حالی است که ۶۳ کشورِ جهان بیش از نیمی از الکتریسته‌ی موردِ نیازشان را از نیرویِ برق‌آبی تأمین می‌کنند.۶۰ کانادا، آمریکا، برزیل، چین و روسیه بیش از نیمی از نیرویِ برق‌آبیِ جهان را تولید می‌کنند. بینِ سال‌هایِ ۱۹۷۳ و ۱۹۹۶، نیرویِ برق‌آبی در کشورهایِ غیرِ عضو در سازمان همکاری اقتصادی و توسعه۶۱ از ۲۹ ٪ به ۵۰ ٪ تولیدِ جهانی افزایش یافت و در همین بازه سهمِ آمریکای لاتین در افزایشِ نیرویِ برق‌آبی بالاترین بود.۶۲ روندها نشان می‌دهند که اغلبِ محل‌هایِ مناسب برای سدسازی در اروپا و آمریکایِ شمالی موردِ استفاده قرار گرفته‌اند و/یا پروژه‌ها به خاطرِ انواعِ تأثیراتِ خارجی۶۳ به سختی قابلِ اجرا هستند. بنابراین، روندِ کنونی صادر کردنِ کسب و کارِ سدسازی به کشورهایِ جنوب است.

در شمال، برخی از سدها در آستانه‌ی خروج از خدمت۶۴ هستند، فرایندی که می‌تواند از احداثِ اولیه‌ی سد پرهزینه‌تر باشد. در برخی موارد، این هیولاها، با مقدارِ عظیمِ رسوباتِ خیسی که پشتِ دیوارهایِ سیمانی‌یی که روزی فرو خواهند ریخت تبدیل به خطراتِ زیست‌محیطیِ منفعل۶۵ گشته‌اند که از این لحاظ با زباله‌هایِ هسته‌ای قابلِ قیاسند. چه کسی مسئولِ تخریبِ سدِ رودخانه‌کُش، احیایِ حوزه‌ی آبریز، زنده کردنِ مجددِ رودخانه و کمک به التیامِ اجتماع‌هایِ از هم گسیخته است؟ تا امروز، این جنبه‌هایِ مهم در ارزیابی‌هایِ تأثیراتِ محیطی و معادلاتِ هزینه-فایده‌ی سدها لحاظ نمی‌شده است. پس، ضمنِ تأییدِ این واقعیت که سدهایِ بزرگ نقشِ مهمی در تولیدِ برق بازی می‌کنند، می‌توان این پرسشِ دشوار را مطرح کرد: آیا این برقِ «ارزان» از طریقِ تأمینِ انرژیِ پاک به توسعه‌ی پایا۶۶ کمک کرده‌ یا از طریقِ تأمینِ انرژیِ مخربِ زیست‌کره و انسانیت، به توسعه‌ی بیش از حد۶۷ دامن زده است؟

اگر واقع‌گرایانه به وضعیتِ اکولوژیکی و اجتماعی‌مان در زمین بنگریم، آیا به مراتب بهتر نمی‌بود اگر از به کار گرفتنِ این نوع انرژی که کورکورانه آن‌را پاک و ارزان خوانده‌ایم صرفِ نظر می‌کردیم و تعدادِ بی‌شماری حوزه‌ی آبریزِ و رودخانه‌هایِ وحشی را توسطِ سدهایِ بزرگ تخریب نمی‌کردیم؟ آیا عاقلانه‌تر نمی‌بود که آب‌ها، تنوعِ زیستی، چرخه‌هایِ آبی و جوی، اقلیم، حیاتِ اکوسیستم‌هایِ ساحلی و دریایی، حوزه‌هایِ ماهی‌گیری، معیشت‌ها، اجتماع‌ها و اقتصادهایِ محلی، و زیبایی و وقار را پاس می‌داشتیم؟

ضروری است که نوعِ تفکرِ خود درباره‌ی انرژی را به شکلی رادیکال تغییر دهیم. باید بفهمیم که چالشِ اساسیِ انسان «یافتنِ راهی برایِ تولیدِ بیشتر» نیست بلکه «چگونگی مهارِ تقاضا و مصرف» است. بعد از آن، باید جامعه‌هایمان را به سویِ جستجویی صادقانه برایِ یافتن و نگاه‌داشتِ خوبی‌هایِ مشترک۶۸ و پایاییِ محیطی۶۹ سوق دهیم و از مسیرِ کنونیِ کسبِ یغماگرانه‌ی سودِ از خدماتِ ضروریِ اجتماعی خارج شویم. مقیاسِ چشم‌گیرِ تخریبِ اکولوژیکی که ملازمِ سدهایِ بزرگ است، نتیجه‌ی مستقیمِ الگوهایِ فعلیِ رشدِ اقتصادی، شیوه‌هایِ معینی از به اصطلاحِ توسعه و سرسپردن به فن‌آوری‌هایی که حامیِ آن هستند و از آن ارتزاق می‌کنند است.

چه کسی مسئولِ تخریبِ سدِ رودخانه‌کُش، احیایِ حوزه‌ی آبریز، زنده کردنِ مجددِ رودخانه و کمک به التیامِ اجتماع‌هایِ از هم گسیخته است؟ تا امروز، این جنبه‌هایِ مهم در ارزیابی‌هایِ تأثیراتِ محیطی و معادلاتِ هزینه-فایده‌ی سدها لحاظ نمی‌شده است.

سدهایِ بزرگ یک نُمود هستند، نشانه‌ای از الگوهایِ بیمارگونه‌ای که توسطِ جهل و طمع تعمیق شده‌اند. تخریبِ حوزه‌هایِ آبریز و اجتماع‌ها و اقتصادهایِ محلی خصوصیتِ ذاتیِ سدهایِ بزرگِ بر‌ق‌آبی است. این فن‌آوری‌ها به هیچ عنوان «خنثی»۷۰ نیستند، بلکه رویه‌هایِ اجتماعی را به سویِ متمرکزتر و چگال‌تر شدنِ سرمایه و گسترشِ سلطه بر منابعِ طبیعی و اکوسیستم‌ها (نیک‌واژه‌هایی برایِ توصیفِ اعضایِ حیاتیِ زیست‌کره) سوق می‌دهند که نتیجه‌ی آن قدرت‌گرفتنِ نظام‌هایِ سیاسیِ اقتدارگرایانه‌تر و ناعادلانه‌تر است.

ما باید به کلی و قاطعانه به جاذبه‌ی سدهایِ بزرگ و شکم‌بارگیِ انرژیکی که تداوم می‌بخشند «نه» بگوییم. آن‌ها ما را از توسعه‌ی شیوه‌های غیرمتمرکز تولیدِ برق۷۱ که در مقیاس‌هایِ بسیار کوچک‌تر عمل می‌کنند، در سطحِ محلی مدیریت می‌شوند و از همه‌ی منابعِ «واقعاً تجدیدپذیرِ انرژی» بهره می‌جویند باز می‌دارند. این مسیری است که نهایتاً ما را به سویِ مصرفِ کمترِ انرژی و کالا سوق خواهد داد و به طبیعت اجازه خواهد داد سرکشی و زیبایی بیشتری تولید کند.

دفاع از رودخانه‌ها در مقابلِ پروژه‌هایِ سدهایِ بزرگ، اگر چه می‌تواند کاری دشوار باشد، اما یک افتخار است. تبدیل شدن به صدایِ انسانی برایِ گونه‌هایِ حیاتیِ ساکنِ یک حوزه‌ی آبریز و پیوستن به شبکه‌ای جهان‌گستر از افرادی که هدفی مشابه را دنبال می‌کنند یک امتیاز است. رویایِ ما این است که شاهدِ پیروزیِ زودهنگامِ کمپین‌هایِ مخالفِ سدسازی‌هایِ بزرگ باشیم و از شکست‌هایمان درس‌هایی بیاموزیم که قدرشناسیِ ما را نسبت به زیباییِ ترسناکِ دنیایِ معاصر بیشتر کند.

 

بنمایه: مجله یوتوپیا


  1. Orrego, J.P., 2012. River Killers, The false solution of megadams, in: Energy: Overdevelopment and the Delusion of Endless Growth. Watershed Media, Healdsburg, CA. ↩

  2. synergistic ↩

  3. techo-fix ↩

  4. asbestos ↩

  5. need ↩

  6. modern metallic cements ↩

  7. Hoover Dam ↩

  8. Patrick McCully, Silenced Rivers: The Ecology and Politics of Large Dams, (London: Zed Books, 2001). ↩

  9. interbasin transfers ↩

  10. fragmented ↩

  11. World Commission on Dams, Dams and Development: A New Framework for Decision-Making (London, Earthscan, 2000). ↩

  12. biased ↩

  13. watersheds ↩

  14. fluvial ecosystems ↩

  15. biodiversity ↩

  16. LeRoy Poff, Julian Olden, David Merritt, and David Pepin, “Homogenization of Regional River Dynamics by Dams and Global Biodiversity Implications,” Proceedings of the National Academy of Sciences 104, no. 14 (April 3, 2007), 5732–۵۷۳۷٫ ↩

  17. upstream ↩

  18. downstream ↩

  19. developers ↩

  20. riparian ecosystems ↩

  21. hydrological basins ↩

  22. nutrients ↩

  23. diatoms ↩

  24. exoskeletons ↩

  25. silica ↩

  26. marine biologists ↩

  27. estuarine ↩

  28. littoral waters ↩

  29. Institute for Space Research ↩

  30. anthropogenic ↩

  31. flora and fauna ↩

  32. reservoir-induced seismicity ↩

  33. World Commission on Dams, Dams and Development. ↩

  34. Environmental Impact Assessment ↩

  35. overall integrity ↩

  36. hydrological ↩

  37. Chixoy ↩

  38. World Bank ↩

  39. Inter-American Development Bank ↩

  40. Biobío River ↩

  41. Upper Biobío ↩

  42. Edward Goldsmith and Nicholas Hildyard, The Social and Environmental Effects of Large Dams (San Francisco: Sierra Club Books, 1984); Fred Pearce, The Dammed: Rivers, Dams, and the Coming World Water Crisis (London: Bodley Head, 1992); Patrick McCully, Silenced Rivers: The Ecology and Politics of Large Dams. ↩

  43. Three Gorges Dam ↩

  44. Yangtze River ↩

  45. acre ↩

  46. Belo Monte ↩

  47. HidroAysén development scheme ↩

  48. Patagonia Without Dams ↩

  49. Baker ↩

  50. Pascua ↩

  51. Enel ↩

  52. Patagonia Senza Dighe ↩

  53. Energy Policy ↩

  54. geothermal ↩

  55. oceanic ↩

  56. biomass ↩

  57. small-scale ↩

  58. run-of-the-river hydropower ↩

  59. International Energy Agency, Key World Energy Statistics (Paris: IEA, 2010). ↩

  60. World Commission on Dams, Dams and Development. ↩

  61. non-OECD ↩

  62. World Commission on Dams, Dams and Development. ↩

  63. externalities ↩

  64. decommissioning ↩

  65. environmental passive threats ↩

  66. sustainable development ↩

  67. overdevelopment ↩

  68. common goods ↩

  69. environmental sustainability ↩

  70. neutral ↩

  71. distributed power generation ↩

 

اضافه‌ كردن نظر


کد امنيتي
باز خوانی تصویر امنیتی

حقوق این وبگاه محفوظ  است و استفاده از نوشته های آن با نگاشتن نام این وبگاه منعی ندارد